Пред неколку денови (поточно на 20.03.2016 г.), на интернет страницата на струмичката епархија на Македонската Православна Црква (МПЦ), која е во раскол со сите Православни Цркви во светот (http://www.mpc.org.mk/MPC/SE/vest.asp?id=6613), излезе текст со наслов: „Автономија како црковна аномалија”, потпишан од митрополитот струмички на расколничката МПЦ, г. Наум. Бидејќи текстот се допира до една од темите за Големиот Собор на Православната Црква што треба да се одржи од 16-27 Јуни 2016 г., на Крит, како православен Архиепископ на територијата на која се протега неговата епархија, не би сакале да ги премолчиме невистините, клеветите и многуте теолошки промашувања изнесени од гореспоменатиот митрополит. Од нашето влегување во единство со Православната Црква во Јуни 2002 г., па сѐ до денес, не сме пропуштиле да дадеме одговор на сите невистини и погрешни учења што се изнесени против нас и Црквата во нашата татковина, било од страна на претставници на расколничката МПЦ, било од владини претставници во Р. Македонија, било од поедини средства за информирање.

Тоа го правиме по пример на отците на Црквата Божја, кои смирено им одговарале на нивните неистомисленици, на расколниците, па дури и на еретиците. Не ги презирале тие своите противници и не се грозеле да ги коментираат нивните теолошки или канонски погрешки, та така, денес ги имаме зачувани делата на поедини еретици само затоа што тие биле во целост цитирани во делата на отците на Црквата.

Бидејќи лично учествувавме во работата на подготвителната комисија за Големиот Собор во делот за восогласување на конечниот текст по темата за црковна автономија, во периодот од 9-ти до 17-ти Декември 2009 г., во Шамбези, Швајцарија, а ова го нагласуваме само за да го доближиме фактот дека конечниот текст по споменатата тема студиозно сме го проучувале, во редовите што следат ќе се обидеме да одговориме зошто написот од митрополитот Наум, што е предмет на оваа реакција, го сметаме за еклисиолошко промашување, можеби дури и тенденциозен, па дури и злонамерен.

1. Некоректно е да се критикува Црквата од позиција надвор од нејзиното тело. Тоа е непристојно дури и од аспект на граѓанска етика, а да не говориме дека е општо познато оти црковните канони не допуштаат да се разгледуваат тужби, поплаки и критики во Црквата, поднесени од луѓе кои паднале во ерес или раскол. Само оваа причина би била доволна да не одговараме на текстот напишан од митрополитот Наум за кого е познато дека сѐ уште пребива во раскол. Сигурни сме дека никој во Православната Црква нема да се осврне на тезите изнесени во споменатиот текст, не затоа што тие во некои други прилики не можат да бидат предмет на дискусија, туку затоа што во моментот доаѓаат како грижа за Црквата од луѓе кои се надвор од Црквата. Пред извесно време, Митрополитот сисаниски и сиатиски г. Павле, вака одговори на писмото што архиепископот на МПЦ во раскол, г. Стефан, го упатил до него и речиси до сите Епископи во Православната Црква: „А кога Вас г-дине Стефане Ви испратив писмо, па брзате да ми одговорите? Зошто Вам би Ви испраќал писмо кога не го признавам Вашето црковно постоење, а лажната Црква што ја водите ја доживувам како црковно непостоечка. Кој Ви рекол дека Ве сметам за важна личност, па од Вас да побарам информации?” (http://www.poa-info.org/vesti/2014/08/20140822-srb.html) Овде секако немаме за цел го објавиме одговорот на Митрополитот сисаниски и сиатиски, кој во суштина како да е одговор на Стефановото писмо од страна и на сите Епископи во икумената. Неговиот одговор впечатливо и сам по себе доволно говори како беше прифатено клеветничкото писмо испратено до многу Архиереи во Православната Црква, а од страна на еден архиепископ во раскол.

2. Во прилика кога би сакале да бидеме коректни само пред канонското и црковно право, ова што до овде го напишавме како одговор на текстот на митрополитот Наум би било сосем доволно. Но, сметајќи дека овде напишаното ќе биде прочитано и од многумина кои веројатно би очекувале одговор на тезите поставени во текстот од митрополитот Наум, ќе се потрудиме систематично и во потполност да ги разобличиме неговите еклисиолошки погрешни тврдења.

Првата погрешка во текстот на митрополитот Наум е неговото тврдење дека „статусот на автономија на една Црква” всушност е „замислен” од претставниците на Меѓуправославната подготвителна комисија. Но, како учесник во таа Меѓуправославна подготвителна комисија, одговорно тврдам дека восогласувањето на конечниот текст околу прогласувањето на автономија одзеде најмалку време од работата на комисијата и помина речиси без забелешки. Тоа, веројатно од единствена причина, што тој текст за автономијата е најсогласен со долговековното предание на Црквата во споредба со сите други текстови што се усвоени од подготвителната комисија.

Во што е восогласеноста со вековното предание? Токму во тоа што текстот е само разработка на основната еклисиолошка појдовна точка која веќе два милениума функционира во Православната Црква, а тоа дека секоја Епископија до извесен степен е автономна Црква. Митрополитот Наум во еден дел од неговиот текст многу површно и за да постигне друга цел го спомнува ова, но тоа е само едниот постулат без кој не може да се гради православна еклисологија. Вториот, кој е рамнозначен, а едниот без другот се недоволни, е тој дека секоја епископија (може да се нарече и помесна Црква), иако е по структура автономна, не може ниту да се нарече Црква, ако не е во литургиско општење со другите Цркви. Не знам дали од причина да оправда некои состојби на расколот во кој се наоѓа, митрополитот Наум не го споменува овој втор постулат. За да бидеме уште појасни ќе го приложиме следниов пример: Дали некоја епископија во подрачјето на МПЦ, би можела да се нарече Црква, ако нема никакво литургиско општење со ниту една друга епископија во тоа подрачје, или со некоја друга епископија надвор од тоа подрачје? Таа би останала да биде автономна епископија, но таквата од Црквата неприфатена автономија би ја оставила надвор од границите на истата. По аналогија, истиот пример би бил и со една помесна Црква, составена од повеќе епископии, а притоа да не биде во општење со другите помесни Православни Цркви. Дали таа би можела да се нарече Црква, а притоа да не исполнува еден од двата рамнозначни принципи на православната еклисиологија?

3. Меѓусебното споменување на Епископите е старо колку што е стара и Црквата. Тоа е потврда дека некоја помесна Црква е прифатена во телото на Црквата и дека има правилно учење со восогласеното православно вероисповедание. Но, кога бројот на Епископите во вселената станал многу голем, и кога би било гломазно да се читаат многу епископски имиња во склопот на Литургијата, се востановила пракса од страна на Епископите на една територија, во почетокот наречена Митрополија, да се споменуваат само претседателите на помесните синоди, а претседателите на помесните синоди да се споменуваат едни со други. И таа пракса не е од вчера, или од 19-ти век, таа пракса е во најмала рака од 4-ти век. Познато е дека неспоменувањето на името на веќе рехабилитираниот за Константинопол, Св. Јован Златоуст, при читањето на диптихот од страна на Aлександрискиот Патријарх довело до многугодишно неопштење меѓу Константинополската и Александриската Патријаршија. Со еден збор, читањето на диптисите е конститутивен елемент на Литургијата на Црквата. Во дипитхот најпрво ја споменуваме Пресвета Богородица, потоа по ерархиски ред сите светители, а од живите најпрво се споменува претстоителот на помесната Црква на која припаѓаме. Свештенослужителите го споменуваат својот пастиреначалник, а Епископите во една помесна јурисдикција, првиот меѓу нив. Тие сите го споменуваат него (првиот), а тој не ги споменува сите Епископи поединечно, туку ги споменува претстоителите на канонските признати Православни Цркви, според диптихот, и секако го споменува: „секое епископство на православните”. Во тоа „секое епископство на православните” се содржи и името на претстоителот на автономната Црква.

4. Но, споменувањето на имиња на Епископите на Литургијата од страна на претстоителите на помесните Цркви, во никаков случај не може ниту да има потчинување. Тоа што во една помесна Црква сите Епископи го споменуваат првиот меѓу нив поименично, а тој не ги споменува нив поименично, овен кога му сослужуваат, не го прави претстоителот надвластен, а другите Епископи потчинети. Во спротивно, кога тоа би било така би имале друга еклисиологија (римокатоличка), а како што е добро познато, Православната Црква по ниедна цена не би се одрекла од долговековната теолошка пракса на взаемна еднаквост по чест на Епископите. Така е колку што мене ми е познато и во МПЦ. Барем така беше додека јас бев таму, но не верувам дека во меѓувреме, последниве 14 години можело нешто да се промени. Сите епископи на МПЦ го споменуваат нивниот претстоител, а тој не споменува никого поединично, освен кога му сослужуваат. Прави ли со тоа тој еклисиолошка ерес? И дали со тоа што тој не ги споменува епископите на МПЦ поединечно ги потчинува епископите во неговиот синод? Додуша, Стефан од утре може и ја промени ова пракса која ја држи по угледот на другите претстоители на помесните Цркви, па да почне на секоја Литургија да ги споменува поединечно и сите од каталогот на неговиот епископат, но за тоа него му е потребно не повеќе од 5 секунди од литургиското време, согласно на бројот на членови на неговиот епископат. Прашање е колку време би му требало на рускиот Патријарх, ако тој почне да ги споменува на секоја Литургија сите Епископи од каталогот на Московската Патријаршија?

5. По однос на варењето на свето миро и примањето на свето миро, мислам дека е апсолвирано да се полемизира, особено со еден епископ, па нека е дури и од раскол. Примањето на свето миро не е никакво потчинување, напротив, тоа е видлив знак на единството на Црквата во нејзините тајни. Земањето на свето миро од Константинополската Патријаршија од страна на некои автокефални Цркви сигурно не може да се нарече нивно потчинување. Грчката Православна Црква иако е автокефална Црква редовно зема свето миро од Константинополската Патријаршија, Бугарската Православна Црква редовно, при секое варење на свето миро во Константинополската Патријаршија по свој пратеник испраќа ружино масло, што е една од состојките за приготвување на мирото, но истовремено тоа е знак и на видливото учество на Бугарската Црква во варењето на мирото на Константинополската Патријаршија. Ниту Српската, ниту пак Романската Црква веднаш по прогласувањето на нивната автокефалија не започнале сами да варат миро, туку земале миро од Константинопол. Но, уште еднаш ќе подвлечеме дека во чинот на заедничкото подготвувње и земањето на свето миро од една Црква, нема никакво потчинување, првенствено заради фактот што никој никогаш во Православната Црква не го негира, а тоа е дека секој канонски Епископ може со својот клир да подготвува свето миро за црковна употреба. Погрешно е само да се смета, како што тоа го прави митрополитот Наум, дека светото миро кое го подготвува Епископот не било за него, туку било инструмент за контрола на неговото свештенство. Како е можно, светото миро кое го употребува Епископот во чинот на миропомазание да не е за него? Без разлика, дали го зема светото миро од својот претстоител или сам го подготвува, Епископот, покрај тоа што им го разделува на клирот од својата епископија, истото свето миро го употребува и во случаите кога самиот тој миропомазува. Старата пракса во првите векови, а неа ја задржале римокатолиците, била да миропомазува само Епископот. Но, да не даваме примери од старо време, ниту да споредуваме како е тоа во другите Православни Цркви, туку да видиме како е во МПЦ. Колку што јас знам, барем така беше до 2002 г., а не верувам дека последниве години нешто се променило, епископите во МПЦ земаа миро од нивниот претстоител кој го подготвуваше мирото на неколку години, а во кој чин на подготвување никогаш не учествуваа баш сите епископи на МПЦ. Дали со тоа што тој им разделува миро на неговите епископи ги потчинува? Јас не знам каков би бил овде одговорот на митрополитот Наум, зашто тој во својот дилетантизам е непредвидлив, па затоа еве да го претпоставиме најконтроверзниот одговор што би можел да го даде, а тоа би бил дека нивниот претстоител навистина ги потчинува епископите од неговата јурисдикција. Единствено по аналогија на тој основ митрополитот Наум може да изведе заклучок дека и земањето на свето миро на автономната Црква од страна на автокефалната би било потчинување. Но, како што дури и на малку упатените во црковната еклисиологија им е познато дека меѓу ерарсите во Православната Црква потчинувањето нема еклисиолишка оправданост, така јасно им е и тоа дека токму по тоа прашање се состои една од суштинските разлики меѓу еклисиологиите на православната и римокатоличката Црква. Завршно кажано, земањето на свето миро од претстоителот на автокефалната Црква во никаков случај не може и не треба да се смета како потчинување и „контрола на автокефалната Црква на административно автономната”, како што пишува во неговиот текст митрополитот Наум. Примањето на свето миро од претстоителот на автокефалната Црква, не може и не смее да се разбере никако поинаку отколку како символ на единство не само меѓу автокефалната и автономната Црква, туку како и символ на видливо единство во целата Црква Христова.

6. На крај, само уште неколку зборови за последната реченица во текстот на митрополитот Наум во која тој изричито констатира дека неправославните учења кои произлегуваат од текстот за прогласувањето на автономија што ќе биде предложен на усвојување на претстоечкиот Голем Собор на Црквата се неприфатливи за МПЦ, и дека епископите од МПЦ немало да потпишат никаков документ што би ги содржел таквите неправославни учења. Тоа дека во самиот текст за доделување на автономија на некоја Црква предвиден за усвојување на Големиот Собор нема никакви погрешни и неправославни учења веќе доволно објаснивме. Тоа дека тој текст ќе биде усвоен на претстоечкиот Голем Собор и тоа без никакви промени е речиси без ризик фактор. А тоа дали епископите на МПЦ ќе прифатат автономен статус според правилата кои се определуваат со тој текст, скромно мислам дека не зависи од нив. Зависи исклучиво од следниот претседател на владата кој треба да им дозволи да потпишат или не, а ако случајно го направат тоа без негова дозвола, ништо не е чудно повторно да бидат понизени да ги повлекуваат своите потписи, како тоа што го направија на Нишкиот договор. За среќа, после Големиот Собор нема да има ниту Нишки, ниту Кумановски договори, ќе има само еден општоважечки текст за прогласување на автономен статуст, прифатен од сите Православни Цркви. Тогаш, никој веќе не ќе може да помисли дека Пеќката Патријаршија е единствена која се спротиставува на доделувањето на автокефален статус на МПЦ. За мене нешто друго е многу поболно и посрамно. Тоа, што митрополитот Наум и тие во синодот на МПЦ воопшто не го поставуваат прашањето за потчинетоста на нивниот синод на световните власти во нашата татковина, а поставуваат прашање само за теоретски можното потчинување на автономната Црква на автокефалната. Велам само теоретски, зашто како што погоре видовме, секој вид на теолошки и еклисиолошки поткрепено потчинување во Православната Црква е исклучено, а доколку се случи, тоа многу лесно може да биде преиспитано.

27/14 Март 2016
Недела на Св. Григориј Палама
Архиепископ охридски и Митрополит скопски Јован

Извор: Poa-info.org